Nazwa Spała pochodzi od nazwiska rodziny Spałów, właścicieli młyna stojącego niegdyś w miejscowości nad strumieniem Gać. Pierwsze zapiski o jego istnieniu pochodzą już z ok. 1511 r.
Okoliczne lasy - Puszcza Pilicka (obecnie Spalski Park Krajobrazowy) obfitowały w zwierzynę i z dawien dawna przyciągały na łowy polskich władców, miedzy innymi Władysława Jagiełłe, Kazimierza Jagielończyka i Władysława Hermana. Ten ostatni ufundował w 1082 r. romańską świątynie w pobliskim Inowłodzu
Urodzie Spały nie mógł się również oprzeć car Aleksander III. To on w 1874 r. na pamiątkę pierwszego upolowanego tu jelenia rozkazał ustawić pomnik myśliwski z głazów, który zachował się do dzisiaj.
Co ważniejsze to z woli cara Aleksandra III wybudowano w Spale w roku 1884 Pałacyk Myśliwski nad Gacią. Pałac otoczono parkiem sprowadzając drzewa i rośliny nawet z dalekiego Kaukazu.
Żubr w spalskim parku.
foto. I. Jóźwik.
W związku z często urządzanymi carskimi łowami w lasach nad Pilicą stworzono rozległy zwierzyniec (dla zapewnienia obfitości połowu). Powstał ogromny zespół rezydencjonalny miedzy innymi pałac, koszary, elektrownia, wieża wodociągowa o wysokosci 36 m. z pompownią.
Ciekawsze obiekty powstałe na przełomie XIX i XX w.
"Pałacyk Szwajcarski" (miesciło się w nim kiedyś przedszkole)
Motele dla gości "Bristol" (obecny Dzik) i "Savoy" (obecny Rogacz), teraz dom wczasowy, wieża cisnień.
Do Spały na polowania przybywał również syn Aleksandra III - Mikołaj II wraz z rodziną. Ostatni raz bawił tu w 1912r.
Rok 1914 i wybuch I Wojny Światowej okazał się dla Spały i jej mieszkańców katastrofalny. Okolice stały się widownią zaciekłych walk.
Wieża ciśnień.
foto. I. Jóźwik.
Do miejscowości wkroczyli Niemcy. Pałac wraz z innymi obiektami Spały zamienili w szpital polowy. Okoliczne lasy uległy dewastacji a wiekszość wyposażenia pałacu została wywieziona. Niemcy opuścili Spałę w 1918 r.
Po zakończeniu działań wojennych w roku 1920 Uchwałą Rady Ministrów zabudowania spały zostały przekazane na rezydencję Naczelnika Państwa. W 1921 r. Józef Piłsudski po raz pierwszy odwiedził Spałę i wracał tu jeszcze kilkakrotnie.
Lata 1923-26 to okres częstej bytności w Spale Prezydenta RP - Stanisława Wojciechowskiego. Pamiątką po nim jest urokliwy kościółek w stylu zakopiańskim zbudowany w 1923 r. jako kaplica prezydencka pod wezwaniem Matki Boskiej Królowej Korony Polski.
Drewniany Kosciółek.
foto. I. Jóźwik.
Najdłużej lokatorem spalskiej rezydencji był Prezydent RP Ignacy Moscicki, w latach 1926-39 Spała była "drugim Belwederem".
Ignacy Mościcki, zapalony mysliwy, inicjator powołania Polskiego Związku Łowieckiego, w Spale urządzał reprezentacyjne polowania, których gośćmi byli min. zagranicni dyplomaci. Dzięki jego staraniom, rezydencja nabrała okazałego wyglądu a około 1929 r. do Spały sprowadzono posąg Żubra, naturalnej wielkości, który stał się niepisanym herbem Spały.
Za czasów Prezydenta Mościckiego i dzięki niemu, w roku 1927 - 28 sierpnia odbyły się w Spale pierwsze Prezydenckie Dożynki. Uczestniczyło w nich ok 10 tys. osób - delegaci poszczególnych ziem i dzielnic Polski. W kolejnym roku na dożynki do Prezydenta przybyło 38 tys. osób. Specjalnie na tę okazję wybudowano w Spale stadion, a później także dużą halę sportową.
Spalskie Dożynki.
foto. I. Jóźwik.
Tradycje dożynek w Spale przerwał wybuch II wojny światowej. Przywrócił ją w 2000 r. Prezydent RP Aleksander Kwaśniewski.
Jeszcze przed wybuchem II wojny światowej, w 1935 r. w Spale miał miejsce Jubileuszowy Zlot ZHP. W dniach 10-25 VII 1935 r. do Spały przybyło 20 tys. harcerek i harcerzy z Polski, członków polonijnych organizacji harcerskich i skautów z zagranicy.
W latach międzywojennych funkcjonował w Spale Zakład Opiekuńczy dla dzieci nazywany "bursą". Utworzony został w 1926 r. z inicjatywy Aleksandry Piłsudskiej - żony marszałka Piłsudskiego i Michaliny Mościckiej - żony prezydenta Mościckiego. Zakład opiekował się sierotami i półsierotami (dziećmi poległych w wojnie polsko - bolszewickiej).
ANDRZEJKI W SPALE SALONIK ARKADIA zaprasza 29 listopada na biesiadę andrzejkową, podczas wieczoru przewidziano wiele atrakcji. Początek o godzinie 19:00, REZERWACJE pod nr. tel. 508 511 624, www.arkadia.spala.info.pl
Zobacz projekty przebudowy Spały
)
